نوسازی لوازم خانگی فرسوده؛ راهکاری فوری برای کاهش مصرف برق و حمایت از دهکهای پایین
هورخبر – در شرایطی که کشور هر ساله با رشد مصرف برق، بهویژه در فصلهای گرم، مواجه است، بخش مهمی از فشار وارد بر شبکه برق ناشی از استفاده از لوازم خانگی فرسوده و پرمصرف است. کولرهای گازی قدیمی با آمپر بالا و یخچالفریزرهای مستهلک، نهتنها هزینه برق خانوارها را افزایش میدهند، بلکه بهطور مستقیم در تشدید پیک مصرف و افزایش بار شبکه نقش دارند. در چنین شرایطی، اجرای یک سیاست ملی برای جایگزینی این تجهیزات با مدلهای کممصرف، بهویژه در میان دهکهای پایین درآمدی، میتواند یکی از مؤثرترین راهکارهای مدیریت انرژی در کشور باشد.
بخش قابلتوجهی از خانوارهای کمدرآمد، بهدلیل ناتوانی مالی، سالها از وسایل برقی فرسوده استفاده میکنند. این وسایل که اغلب در دهههای گذشته خریداری شدهاند، بهدلیل افت راندمان، فرسودگی قطعات و فناوری قدیمی، مصرف برق بسیار بالاتری نسبت به محصولات جدید دارند. در نتیجه، خانوادههایی که توان پرداخت هزینه تعویض این دستگاهها را ندارند، ناچارند هم هزینه بالای برق را تحمل کنند و هم از مزایای فناوریهای کممصرف محروم بمانند. این وضعیت، نوعی فقر انرژی را بازتولید میکند؛ فقری که مستقیماً با عدالت اجتماعی و کیفیت زندگی خانوارها ارتباط دارد.
از نگاه فنی، تفاوت میان لوازم قدیمی و جدید بسیار محسوس است. کولرهای گازی پرمصرف قدیمی، بهویژه مدلهای فاقد فناوری اینورتر، در زمان راهاندازی و کارکرد مداوم، آمپر بالاتری میکشند و مصرف برق قابلتوجهی دارند. در مقابل، کولرهای جدید با کمپرسورهای بهینه و فناوری اینورتر، بسته به شرایط استفاده، میتوانند مصرف انرژی را بهطور چشمگیری کاهش دهند. این موضوع درباره یخچالفریزرهای فرسوده نیز صدق میکند؛ دستگاههایی که بهدلیل ضعف عایقبندی، استهلاک موتور و فرسودگی قطعات، برای حفظ دما ناچارند بیشتر کار کنند و در نتیجه برق بیشتری مصرف کنند.
بر اساس برآوردهای فنی، تعویض کولرهای گازی قدیمی با مدلهای کممصرف میتواند در بسیاری از موارد بین ۳۰ تا ۶۰ درصد کاهش مصرف برق به همراه داشته باشد. در مورد یخچالفریزرهای فرسوده نیز کاهش مصرف معمولاً در بازه ۲۰ تا ۵۰ درصد برآورد میشود. اگر این جایگزینی در مقیاس گسترده و میان خانوارهای پرمصرف و کمدرآمد اجرا شود، اثر آن بر کاهش پیک مصرف برق میتواند قابلتوجه باشد. چنین اقدامی نهتنها به کاهش فشار بر شبکه کمک میکند، بلکه نیاز به سرمایهگذاریهای سنگین برای احداث نیروگاههای جدید را نیز کاهش میدهد.
در این میان، نقش دولت بسیار تعیینکننده است. اعطای وام بدون بهره بلندمدت و کمک بلاعوض به دهکهای پایین، میتواند مانع اصلی تعویض لوازم فرسوده را از میان بردارد. بسیاری از خانوارهای کمدرآمد با وجود آگاهی از هزینههای بالای مصرف، توان پرداخت هزینه اولیه خرید دستگاه جدید را ندارند. بنابراین، حمایت دولتی باید بهگونهای طراحی شود که هم امکان نوسازی برای اقشار ضعیف فراهم شود و هم بازپرداخت اقساط برای خانوارهایی که از توان نسبی برخوردارند، آسان باشد. چنین رویکردی علاوه بر کاهش مصرف برق، به توزیع عادلانهتر فرصتها نیز کمک میکند.
در کنار دولت، مسئولیت اجتماعی شرکتهای آلاینده نیز در این زمینه بسیار مهم است. شرکتهایی که فعالیت آنها موجب آلودگی هوا، مصرف بالای انرژی یا فشار بر منابع طبیعی میشود، باید در قالب مسئولیت اجتماعی خود در کاهش آثار مخرب فعالیتشان مشارکت کنند. این شرکتها میتوانند از محل بودجههای مسئولیت اجتماعی، در تأمین منابع مالی طرحهای نوسازی لوازم خانگی فرسوده مشارکت داشته باشند، بهویژه در مناطق محروم و گرمسیر که مصرف برق بالاتر و توان اقتصادی خانوارها پایینتر است. مشارکت مستقیم این شرکتها در قالب کمک بلاعوض، تامین بخشی از هزینه خرید تجهیزات کممصرف، یا حمایت از طرحهای تعویض گسترده، میتواند نمونهای عملی از جبران بخشی از آثار زیستمحیطی و اجتماعی فعالیتهای آلاینده باشد.
مسئولیت اجتماعی شرکتهای آلاینده نباید به اقدامات نمادین و تبلیغاتی محدود بماند. این مسئولیت باید در قالب برنامههای مشخص، هدفمند و قابل سنجش اجرا شود. حمایت از نوسازی لوازم پرمصرف خانگی، یکی از مناسبترین حوزهها برای تحقق این مسئولیت است، زیرا هم اثر اجتماعی مستقیم دارد و هم به کاهش مصرف انرژی و آلایندگی کمک میکند. شرکتهای بزرگ صنعتی، نفتی، پتروشیمی و سایر بنگاههای پرمصرف میتوانند با مشارکت در چنین طرحهایی، بخشی از هزینههای تحمیلشده بر محیطزیست و جامعه را جبران کنند.
علاوه بر این، طراحی مشوقهای تکمیلی میتواند موفقیت طرح را افزایش دهد. تخفیف مستقیم برای خرید لوازم کممصرف، جمعآوری و بازیافت اصولی وسایل فرسوده، تضمین خدمات پس از فروش، و ارائه تسهیلات حمل و نصب از جمله اقداماتی است که میتواند مشارکت مردم را بالا ببرد. همچنین همکاری با تولیدکنندگان داخلی برای عرضه محصولات کممصرف با قیمت مناسب، میتواند هم به رونق تولید داخلی کمک کند و هم دامنه اجرای طرح را گسترش دهد.
از منظر زیستمحیطی نیز این سیاست آثار مثبتی به همراه دارد. کاهش مصرف برق در بخش خانگی، بهویژه در زمان اوج بار، به کاهش نیاز به تولید برق از نیروگاههای حرارتی منجر میشود و در نتیجه مصرف سوختهای فسیلی و انتشار آلایندهها کاهش مییابد. در شرایطی که بسیاری از شهرهای کشور با چالش آلودگی هوا مواجهاند، هر اقدام مؤثر در کاهش مصرف انرژی میتواند به بهبود کیفیت هوا و کاهش فشار بر محیطزیست کمک کند.
در مجموع، نوسازی کولرهای گازی قدیمی و یخچالفریزرهای فرسوده، بهویژه در دهکهای پایین، یک ضرورت اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. اجرای این سیاست با حمایت دولت، مشارکت شرکتهای آلاینده در قالب مسئولیت اجتماعی، و ارائه مشوقهای هدفمند، میتواند به کاهش مصرف برق، کاهش فشار بر شبکه، حمایت از خانوارهای کمدرآمد و حرکت بهسوی توسعه پایدار منجر شود. این رویکرد، نمونهای از سیاستگذاری هوشمندانه است که هم منافع عمومی را تأمین میکند و هم به اصلاح الگوی مصرف در کشور یاری میرساند.